W dobie cyfrowej transformacji, szkoły, przedszkola, jak również różne inne instytucje pracujące z dziećmi coraz chętniej dzielą się swoją codzienną działalnością w Internecie. Strony internetowe, media społecznościowe i blogi tych instytucji pełne są zdjęć uśmiechniętych uczniów czy uczestników zajęć. 

Jednak, czy w ferworze promowania placówki, pamiętamy o najważniejszym – o bezpieczeństwie i prawie do prywatności dzieci? Kwestia publikacji wizerunku ucznia/uczestnika zajęć to przede wszystkim sprawa odpowiedzialności prawnej i etycznej.

W ostatnich miesiącach wzrosła w tym zakresie aktywność takich instytucji jak Rzecznik Praw Dziecka czy Urząd Ochrony Danych Osobowych, które intensywnie przypominają o obowiązku rozsądnego i zgodnego z prawem wykorzystywania wizerunków najmłodszych. 

Wróży to również wzmożone kontrole w placówkach właśnie pod tym kątem.

Czym jest wizerunek w świetle prawa?

Wizerunek osoby fizycznej nie został zdefiniowany w prawie polskim. 

Wbrew powszechnemu przekonaniu wizerunek człowieka to coś więcej niż jego głowa czy twarz. To obraz danej osoby (czyli różne cechy fizyczne składające się na jej wygląd, w tym zarówno twarz, jak i np. charakterystyczna sylwetka), który został w jakiś sposób utrwalony (na zdjęciu, w filmie itp.). 

Wizerunek pozwala rozpoznać człowieka i go zindywidualizować.

Nie zawsze zatem proste zasłonięcie na fotografii części twarzy dziecka, będzie wystarczające, aby uznać, iż jego wizerunek został odpowiednio zabezpieczony przed niedozwolonym lub niebezpiecznym rozpowszechnianiem. Pamiętajmy o tym. 

Dlaczego wizerunek podlega ochronie?

Po pierwsze jest to dobro osobiste.

Podlega zatem ochronie na podstawie przepisów zawartych w Kodeksie cywilnym. 

Rozpowszechnianie wizerunku bez zgody może skutkować roszczeniami cywilnymi z tytułu naruszenia dóbr osobistych. Zgodnie z prawem ten, kogo dobra osobiste naruszono, może żądać zaprzestania naruszenia (np. usunięcia zdjęcia z sieci), usunięcia jego skutków (np. złożenia oświadczenia zawierającego przeprosiny), a także zadośćuczynienia i naprawienia wyrządzonej w ten sposób szkody.

Po drugie jest to dana osobowa. 

Podlega ochronie na podstawie przepisów zawartych w RODO oraz Ustawie o ochronie danych osobowych. 

Przetwarzanie danych osobowych w postaci wizerunku to jego rozpowszechnianie (np. publikowanie w mediach społecznościowych), ale również m.in. utrwalanie (np. robienie zdjęcia), przechowywanie (np. na dysku komputera czy w chmurze) czy modyfikowanie (np. wygładzanie twarzy za pomocą aplikacji). 

Rozpowszechnianie wizerunku – czyli co?

Rozpowszechniania wizerunku to udostępniania go w taki sposób, że może się z nim zapoznać publiczność, a więc pewien szerszy krąg osób. Do rozpowszechnienia wizerunku dochodzi wówczas, gdy zostaje on w jakikolwiek sposób udostępniony publicznie, tj., gdy stworzono warunki, w których z wizerunkiem uprawnionego może zapoznać się potencjalnie nieograniczony krąg adresatów (tj. takie grono osób, którego skład nie był od początku określony). Do rozpowszechnienia wizerunku nie dojdzie w przypadku jego przekazania w ramach zamkniętego kręgu (znajomych, rodziny itd.).

Z rozpowszechnieniem będziemy zatem mieli do czynienia zarówno w przypadku publikacji zdjęć na stronie internetowej placówki, jak i na jej profilach w mediach społecznościowych, na ulotkach, broszurach i innych podobnych wydawnictwach, których odbiorcami nie jest z góry określony i zamknięty krąg osób.

Podstawa rozpowszechniania wizerunku – zezwolenie jako zasada

Co do zasady rozpowszechnianie wizerunku (zarówno dorosłego, jak i dziecka) wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej (art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). W imieniu dzieci zgody na rozpowszechnianie wizerunku udzielają ich rodzice lub opiekunowie prawni. 

Należy pamiętać, że zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku udzielane na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, powinno – zasadniczo – spełniać również wymogi stawiane zgodzie na gruncie RODO (dobrowolna, świadoma, konkretna, jednoznaczna).

Powinno zatem:

1. być wyrażone w sposób dobrowolny, rodzic/opiekun prawny nie może być przymuszany do jej wyrażenia (bezpośrednio lub pośrednio, np. gdy zezwolenie jest warunkiem uczestnictwa w wydarzeniu/zajęciach); 
2. być jak najbardziej precyzyjne i przejrzyste;
3. wskazywać cel wykorzystania wizerunku, np. promocja działalności organizacji lub placówki, kampania społeczna;
4. wskazywać szczegółowy sposób wykorzystywania wizerunku, np. publikacja na profilu w mediach społecznościowych (przy uściśleniu w jakich serwisach), publikacja na stronie internetowej organizacji;
5. określać warunki wykorzystania wizerunku, np. zdjęcie będzie podpisane imieniem dziecka lub opatrzone komentarzem, zdjęcie będzie kadrowane, zdjęcie będzie poddane edycji; 
6. być napisane zrozumiałym językiem zarówno dla rodzica, jak i starszego dziecka; 
7. być wyrażona na rzecz konkretnego podmiotu; 
8. dotyczyć oznaczonego czasu;
9. mieć charakter uprzedni, tj. być wyrażona przed opublikowaniem zdjęcia/nagrania.

Tego typu dokument może mieć dowolną formę, ale należy pamiętać, że dla celów dowodowych najlepiej, żeby został w jakiś sposób utrwalony – pisemnie, w formie elektronicznej, np. e-mail, SMS. Nie można też zakazać wycofania zezwolenia i należy być przygotowanym na konsekwencje dokonania takiego cofnięcia, np. usunięcie zdjęcia z profilu w mediach społecznościowych (tutaj pewne odrębności mogą dotyczyć przypadków odpłatnego pozowania jako model do zdjęć lub odpłatnego uczestnictwa jako aktor w filmie – jednakże one nie są przedmiotem tego krótkiego artykułu).

Czy zezwolenie zawsze załatwia sprawę?

Pamiętajmy, że uzyskanie zezwolenie nie zwalnia nas z wszelkiej odpowiedzialności za dalsze rozpowszechnienia wizerunku dziecka. Rodzice/opiekunowie prawni nie mają nieograniczonego prawa dysponowania wizerunkiem swojego potomstwa. Ich obowiązkiem jest wychowywanie dziecka z poszanowaniem jego godności i prawa, z dbałością o jego jak najlepszy interes. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (podobnie jak Konwencja o prawach dziecka) wskazuje, że rodzice przed powzięciem ważnych decyzji dotyczących swoich podopiecznych powinni ich wysłuchać (biorąc pod uwagę m.in. stopień dojrzałości dziecka) i w miarę możliwości uwzględnić rozsądne życzenia. W praktyce może to oznaczać konieczność konsultacji z dzieckiem faktu publikacji jego wizerunku (w przypadku młodszych dzieci) lub wyrażenia przez nie odrębnego zezwolenia na rozpowszechnianie (w przypadku młodzieży). 

Zwracamy również uwagę, że nauczyciel w swoich działaniach dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych ma obowiązek kierowania się dobrem uczniów, troską o ich zdrowie, postawę moralną i obywatelską, z poszanowaniem godności osobistej ucznia (art. 5 ustawy Prawo oświatowe).

Nawet w przypadku posiadania zezwolenia należy bezwzględnie unikać utrwalania i rozpowszechniania wizerunku uczniów/dzieci, w sposób który mógłby naruszać ich dobra osobiste (godność, dobre imię) np. narażać ich na ośmieszenie, naruszać ich prawo do prywatności.

Każdą publikację wizerunku dziecka powinna poprzedzać rozsądna analiza możliwych konsekwencji tych działań.

Czy zezwolenie zawsze jest konieczne?

Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku:

1) osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych;

2) osoby stanowiącej jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza.

Rozpowszechnianie wizerunku nie wymaga zezwolenia, jeśli stanowi on jedynie element akcydentalny lub akcesoryjny przedstawionej całości, tzn. w razie usunięcia wizerunku nie zmieniłby się przedmiot i charakter przedstawienia. Natomiast jeżeli dominantą kadru jest wizerunek konkretnej osoby (fotograf skupia się na jednej osobie, eksponuje ją), rozpowszechnianie wymaga zgody osoby przedstawionej w kadrze.

Powyższe wyłączenie ma zastosowanie, jeżeli głównym tematem zdjęcia jest „zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza” lub inne wydarzenie, a nie same w sobie przedstawione na nim osoby. Osoby dostrzegalne na takiej fotografii lub filmie powinny stanowić „tło” bądź „drugi plan” dla określonego wydarzenia lub miejsca.

Nie ma znaczenia liczba utrwalonych na fotografii osób, ale kontekst i sposób, w jaki to zrobiono. Nie każde zatem tzw. „zdjęcie grupowe” będzie spełniało powyższe przesłanki zwalniając nas z obowiązku uzyskania zezwolenia na rozpowszechnianie wizerunku osób na nim uwidocznionych.

Wykonywanie zdjęć, na których uwaga skupiona jest na określonej aktywności/wydarzeniu jest z całą pewnością pożądaną praktyką, ponieważ ogranicza ryzyka związane z rozpowszechnianiem wizerunków, a nas zwalnia z obowiązku uzyskania zezwolenia, jednakże nie wyłącza to w dalszym ciągu odpowiedzialności za rozsądne posługiwanie się tymi fotografiami, w tym z uwzględnieniem godności i dóbr osobistych osób, w szczególności dzieci, na takiej fotografii utrwalonych. 

Z zezwoleniem czy bez – zawsze pamiętajmy o konsekwencjach!

Publikując wizerunek dziecka w Internecie, otwieramy drzwi do świata, nad którym nie mamy pełnej kontroli. Zdjęcia mogą zostać skopiowane, przerobione i wykorzystane w sposób, którego byśmy sobie nie życzyli. Do najpoważniejszych zagrożeń należą:

1. cyberprzemoc i hejt: zdjęcia mogą stać się obiektem kpin i złośliwych komentarzy, co może mieć negatywny wpływ na psychikę dziecka; zdjęcie raz opublikowane w sieci, żyje własnym życiem i może zostać przerobione (nawet bez naszej zgody i wiedzy) oraz wykorzystane w krzywdzącym kontekście;
2. kradzież tożsamości: fotografie, zwłaszcza te zawierające dodatkowe informacje (np. imię i nazwisko, nazwa szkoły), mogą zostać wykorzystane przez oszustów;
3. zainteresowanie ze strony osób o skłonnościach pedofilskich: nawet niewinnie wyglądające zdjęcia mogą przyciągnąć uwagę przestępców.

Dobre praktyki dla placówek

Aby chronić wizerunek dzieci i działać zgodnie z prawem, wszystkie placówki pracujące z dziećmi powinny wdrożyć jasne zasady dotyczące publikacji zdjęć i filmów. 

Poniżej kilka praktycznych wskazówek:

1. Regulamin i procedury: wprowadź wewnętrzny regulamin dotyczący ochrony wizerunku uczniów; powinien on być częścią standardów ochrony małoletnich, które od niedawna są obowiązkiem m.in. szkół i przedszkoli.
2. Edukacja i świadomość: regularnie rozmawiaj z podopiecznymi, rodzicami i pracownikami swojej organizacji/instytucji na temat bezpiecznego korzystania z Internetu i ochrony prywatności.
3. Minimalizacja danych: zawsze zadaj sobie pytanie, czy publikacja danego zdjęcia jest konieczna; jeśli tak, upewnij się, że nie udostępniasz zbyt wielu informacji o dziecku (np. unikaj podpisywania zdjęć imieniem i nazwiskiem).
4. Staranny dobór zdjęć: publikuj tylko te zdjęcia, które przedstawiają dzieci w pozytywnym świetle; unikaj fotografii, które mogłyby je ośmieszyć lub pokazać w niekorzystnej sytuacji; unikaj fotografowania podopiecznych, gdy:
   1. są smutni, płaczą lub są w konflikcie z rówieśnikami;
   2. jedzą w niechlujny sposób;
   3. są roznegliżowani;  
   4. śpią (np. w autokarze);
   5. ich nietypowa pozycja, mina, wygląd mogą stać się podstawą do żartów lub prześladowania.
5. Pytaj o zdanie: zanim opublikujesz zdjęcie, zapytaj dziecko o zgodę; nawet jeśli to rodzic formalnie wyraża zgodę, warto uszanować zdanie samego zainteresowanego; Kodeks rodzinny i opiekuńczy wskazuje, że rodzice, przed podjęciem ważnych decyzji dotyczących dziecka, powinni je wysłuchać i w miarę możliwości uwzględnić jego rozsądne życzenia (pamiętaj, że np. maturzysta to zazwyczaj już osoba pełnoletnia, która sama powinna wyrazić zezwolenie!).
6. Reaguj: jeśli otrzymasz prośbę o usunięcie zdjęcia, działaj niezwłocznie zgodnie z wdrożonymi procedurami przetwarzania danych osobowych.

Pamiętajmy, że dbałość o wizerunek dziecka w Internecie to nie tylko obowiązek prawny, ale także wyraz naszego szacunku dla jego godności i prawa do prywatności. 

Wspólnie możemy stworzyć bezpieczną i przyjazną cyfrową przestrzeń dla najmłodszych.